Wie zijn de Jezidi’s, een vergeten religieuze minderheid in Irak

Door de ISIS-jihadisten als ongelovigen beschouwd, worden de Jezidi’s, wier overtuigingen dateren van vóór de islam, bedreigd met de dood in Irak. Op het ogenblik dat ik dit artikel schrijf (01/2019) zijn er nog steeds Jezidis-vrouwen die in Mosul en omgeving, ondanks dat deze regio is bevrijd van de terroristen, die als seksslaven worden vastgehouden en de families kunnen hun tegen grote sommen geld terugkopen.

Sinds de verovering van Sinjar, een overwegend Jezidi-stad, hebben Jihadisten van de Islamitische Staat minstens 500 leden van die gemeenschap afgeslacht (30/07/2014). Sommigen werden naar verluidt levend begraven, meldde de Irakese minister van mensenrechten Mohamed Chia al-Soudani. Tussen 20.000 en 30.000 zijn nog steeds gestrand op de berg Sinjar, volgens de Hoge Commissaris voor Vluchtelingen van de VN (UNHCR) Vian Dakhil. De Koerdische Peshmergas hebben geprobeerd hun Jezidi-buren te verdedigen, maar aangezien ze zware verliezen hebben geleden door ISIS zijn ze weggetrokken uit de gebieden met een hoofdzakelijke Jezidi-bevolking.  De internationale gemeenschap maakt zich zorgen over het lot van deze minderheid. Sinds vorige week heeft een reeks Amerikaanse aanvallen de opmars van jihadisten vertraagd. Washington bekijkt nu de verschillende opties die een snelle evacuatie van Jezidi’s mogelijk maken.

Een volk dat reeds millennia bestaat

De Jezidi’s hebben hun wortels in het oude Mesopotamië. “Vandaag zijn ze voornamelijk aanwezig in Irak, maar ook in het zuiden van Koerdistan in Kermanshah”, zegt Karim Pakzad, Irak-specialist bij Iris (Instituut voor Internationale en Strategische Betrekkingen). Ze claimen op deze landen een eeuwen oude aanwezigheid; hun kalender komt zijn 6764 jaar binnen. Ze zijn tussen de 500.000 en 600.000 in Irak, meestal in de vlakte van Ninevé. Hoewel ze een dialect spreken, het Kurmanci, dat is afgeleid van het Koerdisch, beschouwen ze zichzelf niet als Koerden. Een deel van de bevolking heeft onderdak gevonden in het natuurlijke toevluchtsoord, de bergen van Sinjar. Voor hen zijn ze heilig. In hun overtuigingen is hier de ark van Noach gestrand. Maar de strijd is woest in de hele regio. “Er zijn veel schermutselingen en weinig vooruitgang (tegen ISIS)”, zegt Abdulla Hawez, een politiek analist die terugkeert uit de gevechten. De Jezidi-vluchtelingen in de bergen kregen water, voedsel en wapens. “Er zijn er zoveel, velen hebben niets ontvangen”, zegt Donatella Rovera, Amnesty International, in Koerdistan. Vooral omdat een deel van de hulp verloren zou zijn gegaan en in handen van de jihadisten zou zijn gevallen. Koerden proberen zich te verenigen en te reorganiseren. Is het al te laat? De afnemende Yazidi-gemeenschap ervaart een van de ernstigste crises in een duizend jaar oude geschiedenis.

Een complexe religie beïnvloed door de islam

Hun overtuigingen gaan terug naar het begin van de islam. De Jezidi’s zijn monotheïsten met als god Yezdan (Ezid), de schepper van de wereld, maar ze vermengen verschillende invloeden (syncretisme), met name uit de islam. Zij zijn de erfgenamen van Sheikh Adi, een soefi-mysticus, oprichter van een orthodoxe moslimgemeenschap in de 12e eeuw, in de bergen van Koerdistan. Afgesneden van de wereld, ontwikkelen de Jezidi-rituelen, mythen en symbolen die eigen zijn aan hen, waardoor ze geleidelijk aan afstappen van de islam. Er is ook een oudere erfenis van het zoroastrianisme (dualisme tussen goed en kwaad), het jodendom maar ook het christendom. De Jezidi’s praktiseren de doop en aanbidden Christus en de Maagd Maria. Ze beoefenen ook de besnijdenis van jongens, net als de Moslims en Joden en houden er een kastenstelsel op na. Jezidi’s bidden net als de moslims vijfmaal per dag, maar in tegenstelling tot de moslims bidden zij bij zonsopgang (moslims voor zonsopgang) en bij zonsondergang (moslims na zonsondergang), daar de zon een belangrijke rol speelt in hun geloof en de gebeden richting zon worden gericht (behalve het middaggebed dat richting het pelgrimsoord Lalish wordt verricht). Let wel de Jezidi’s zijn geen zonneaanbidders, maar omdat het zo een voorname schepping van god is wordt deze vereerd.

Duivelaanbidders

Grote figuur van het jezidi geloof, is Malek Taous, de engel-pauw die ze aanbidden. Wat hen de haat van de jihadisten oplevert, want in de islam is Malek Taous niemand minder dan Sheitan of Satan. “Maar dit is helemaal niet het geval voor de Jezidi’s”, legt Karim Pakzad uit. “Voor hen is Malek-Taous nooit in opstand gekomen tegen God. Integendeel, hij werd door God aangesteld om over de Schepping te waken. “Ze worden niet genoemd in de Koran als zijnde ‘de mensen van het Boek’, in tegenstelling tot de Joden en de Christenen. “De Jezidi’s worden daarom beschouwd als ongelovigen die niet eens het recht hebben om in de stad te wonen, of zelfs om zich te bekeren …”, zegt Karim Pakzad. Dat laatste is niet juist. Elkeen, wat zijn achtergrond ook is kan zich tot de islam bekeren.

Herhaalde vervolgingen

Jezidi’s zijn vervolgd sinds de 13e eeuw. Tijdens de vervolging door de islamitische Ottomanen in de negentiende eeuw, vonden ze hun toevlucht in de Kaukasus, Armenië en Georgië. Dieptepunt van die vervolgingen was de slachtpartij die de bey van Rowanduz liet aanrichten in 1832. In Irak lokte de val van Saddam Hussein in 2003 het interreligieuze geweld uit waarvan zij de ondergeschikte slachtoffers waren. Vandaag zijn ze aanwezig in twee gebieden van Iraaks Koerdistan. De heilige Lalish-vallei, ten noorden van Mosul, waar hun belangrijkste heiligdom ligt. Er zijn verschillende Yazidi-tempels die worden gekenmerkt door een koepelvormige gecanneleerde kegel, maar vooral het graf van Sheikh Adi. Sinds het begin van het jihadistische offensief hebben veel Jezidi’s hun toevlucht gezocht in Dohuk, in het noorden van Irak aan de Turkse grens. Het tweede Yazidi-nederzettingsgebied ligt ten westen van Mosul, in het Sinjar-gebergte. Maar sinds de gevangenneming van de stad met dezelfde naam door de jihadisten, hebben duizenden Jezidi’s hun toevlucht gezocht in deze extreem dorre bergen waar ze van alles ontbreken. Omringd door ISIS vluchten diegenen die overleven aan de barbaarse slachting en erin slagen te vluchten naar de Syrische grens.

De toekomst

Vandaag leven er naar schatting 75.000 jezidi’s in West-Europa (vooral Duitsland en Zweden), 150.000 in de Kaukasus en 500.000 in Iraaks Koerdistan. De jezidi’s hebben het moeilijk om zich te handhaven in de stedelijke Europese samenleving en om het jezidisme te institutionaliseren. In België heeft de jezidi-gemeenschap haar centrum in Luik; de Brusselse jezidi’s zijn voornamelijk afkomstig uit de voormalige Sovjet-Unie. In Nederland leven zo’n 5000 jezidi’s.

De totale omvang van het aantal volgelingen van het jezidisme wordt geschat op circa 2 miljoen mensen. De tijd zal het uitwijzen of de jezidi-gemeenschap in de diaspora zich staande kan houden, daar hun religieuze praktijken nauw verbonden zijn met een geografische plek in het noorden van Irak.

PS: voor wie meer wil weten over de jezidi-seksslavinnen van ISIS raad ik aan het volgende artikel te lezen:  https://www.groene.nl/artikel/jezidi-vrouwen-bevrijd-en-nu

Sigil Melek Taus